نگاهی به روشهای تبلیغی پیامبر اعظم (ص) از نگاه قرآن
23 بازدید
موضوع: تبلیغ
نحوه تهیه : فردی
تعداد شرکت کننده : 0

نگاهی به روشهای تبلیغی پیامبر اعظم (ص) از نگاه قرآن

ایسکا (پایگاه اطلاع رسانی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی): در آستانه 17 ربیع الاول روز تولد پیامبر اکرم(ص) قرار داریم، یکی از مواردی که در سیره پیامبر(ص) لازم است بررسی شود، روش های تبلیغی آن بزرگوار است به همین مناسبت گفتگویی را با حجت الاسلام و المسلمین محمدعلی محمدی مدیر گروه تفسیر موضوعی و عضو هیات علمی پژوهشگاه انجام داده ایم.

با توجه به اینکه در آستانه سالروز میلاد خجسته پیامبر اکرم(ص) قرار داریم، و با عنایت به جایگاه دفتر تبلیغات اسلامی در نشر و گسترش فرهنگ اسلامی، لطفا بفرمائید چگونه می توانیم از سیره پیامبر اعظم(ص) در تبلیغ و ترویج دین استفاده کنیم؟

باتشکر از شما و باتبریک و تهنیت به مناسبت ایام ولادت پیامبر اعظم(ص) به نظر من یکی از مهمترین وظایف ما در باره پیامبر اعظم(ص)این است که آن حضرت را الگوی خودمان قرار داده و افکار، گفتار و رفتارمان را نبوی کنیم. چنانکه خداوند می فرماید: لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثیراً؛ (أحزاب،21)قطعاً براى شما در [اقتدا به‏] رسول خدا سرمشقى نیکوست: براى آن کس که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را فراوان یاد مى‏کند.

از دیگر سو، با توجه به این که ما در مجموعه دفتر تبلیغات هستیم به نظر من یکی از مهمترین وظایف ما در این مجموعه الگو گیری از روشهای پیامبر اعظم (ص)است.

در واقع پرسشی که به نظر می رسد باید بران پاسخ دهیم این است که : پیامبر از چه روشهایی برای تبلیغ دین استفاده می کرد که توانست در مدت کمتر از دو دهه توانست، وحشی ترین انسانهای روی زمین، را به بهترین انسانها تبدیل کند.

به نظر می رسد اگر این روشها شناسایی شود و مسئولان دفتر تبلیغات و مبلغان آنها را در دستور کار خودشان قرار دهند، کار تبلیغات متحول خواهد شد.

لطفا کمی بیشتر درباره روش های تبلیغی پیامبر اکرم(ص) توضیح بفرمائید؟

برای آن که زوایای بحث کمی روشن تر شود اجازه دهید ابتدا تعریف خودمان از تبلیغ را مشخص کنیم.

تبلیغ در زبان فارسی با دعوت، معرفی، تبیین و... مترادف است و در قرآن برای تبلیغ از کلماتی چون: قول، تعلیم، بیان، ذکر، دعوت، نباء، انذار، تبشیر، ابلاغ، موعظه، نصیحت و... استفاده شده است.

پیش از تبین روشهای تبلیغی پیامبر اعظم مناسب است به مهمترین عناصر تبلیغ اشاره شود که عبارتند از: پیام دهنده، پیام گیرنده یا مخاطب، موضوع، ابزار، شیوه، هدف، زمان مکان و....

از آن جا که بررسی همه این عناصر از حوصله این مقاله خارج است تنها به شیوه و روش پیامبر و ابزارهای تبیلغی آن حضرت اشاره خواهد شد.

ده ویژگی و روش از مهمترین خصوصیتها و روشهای پیامبر(ص) که از او مبلغ موفقی ساخته بود عبارت است از :

تخصص تبلیغی و به عبارتی،علم و آگاهی به محتوای پیام ؛

اولین شرط برای پیامرسانی موفق آگاهی صحیح و دقیق به محتوای پیام است و گرنه " خفته، خفته را کی کند بیدار ؟ " به فرموده قرآن بسیاری از گمراه کنندگان به خاطر ناآگاهی که دارند دیگران را گمراه می کنند: و انکثیرا لیضلون باهوائهم بغیر علم ان ربک هو اعلم بالمعتدین؛(انعام/119) و بسیاری از مردم، به خاطر هوی و هوس و بی‌دانشی، ( دیگران را ) گمراه می‌سازند، و پروردگارت، تجاوز کاران را بهتر می‌شناسد. پیامبر(ص) براى تبلیغ اسلام به تمام‏زوایاى دین آگاهى کامل داشت. هیچ‏گاه از ظن و گمان‏هاى پوچ پیروى نمى‏کرد.

یقین به حقانیت

کسی که به گفته خودش ایمان نداشته باشد نمی تواند مبلغ موفقی باشد و " هر آن چه ازدل برآید لا جرم بر دل نشیند" مبلغی که به محتوای پیامش ایمان نداشته باشد به زودی می لغزد و به راحتی تسلیم می شود؛ آن‏چه در تمام مراحل تبلیغ مدد کار حضرت رسول بود، باور قلبى و یقین کامل او به‏هدفش بود. به خاطر ایمان و باور او به هدف مقدسش بود که هیچ گاه تسلیم نشد.به عنوان نمونه قریش براى مقابله با تبلیغ رسول اکرم (ص)نزد ابوطالب رفتند و گفتند: برادرزاده‏ات خدایان ما را ناسزا مى‏گوید و آیین ما را به زشتى یاد مى‏کند و به افکار ما مى‏خندد و پدران ما را گمراه مى‏داند. یا از او بخواه دست از ما بردارد یا او را در اختیار ما بگذار و حمایت‏خود را از او سلب کن. ابوطالب با تدبیرى خاص آنان را باز گرداند اما به خاطر بیانات پیامبر (ص)و تاثیر سخنان وى مخصوصا در ماه‏هاى حرام که حجاج به مکه مى‏آمد، آنان بار دیگر نزد ابوطالب آمدند و این بار تنها در قالب تهدید به وى گفتند: ابوطالب! تو از نظر شرافت و سن بر ما برترى. قبلا هم گفته بودیم که برادرزاده‏ى خود را از تبلیغ آیین جدید باز دار اما تو اعتنا نکردى، اکنون صبر ما به پایان رسیده است. لازم است او را از هر نوع فعالیت‏باز دارى و گرنه با او و تو که حامى او هستى مبارزه خواهیم کرد. ابوطالب قول داد سخنان آنان را به پیامبر اکرم (ص)بگوید و چون پیامبر (ص)حاضر شد، فرمود: عمو جان! به خدا سوگند هر گاه خورشید را در دست راست من و ماه را در دست چپ من قرار دهند، تا از تبلیغ آیین و تعقیب هدف خود باز گردم، هرگز چنین نخواهم کرد تا آن که بر مشکلات پیروز شوم و به مقصد نهایى برسم یا در این راه جان دهم

عمل به گفتار

ویژگی مهم دیگر مبلغ موفق عمل گرا بودن اوست. دریافت کنندگان پیام اگر ببینند گوینده به جای این که اهل عمل باشد تنها اهل گفتار است به زودی از دور او پراکنده شده و گفتارش در دل کسی نمی نشیند. پیامبر(ص) همواره، بیش از همه به دستورات دینى که آن را ابلاغ مى‏فرمود، عمل مى‏کرد. با این روش هم اطمینان و اعتماد مخاطب راجلب مى‏کرد و هم ثابت مى‏نمود که عمل به دستورات دینى کار مشکلى‏نیست

مدارا و ملایمت در تبلیغ

یکی دیگر از روشهای تبلیغی رسول اعظم(ص)مدارا و ملایمت در تبلیغ بود. آن حضرت با آن که قدرت فراوانی در اختیار داشت، هیچگاه در برابر مخاطبان و حتی مخالفان برآشفته نشده و با همه آنان با مهربانی و مدارا رفتار می کرد.

خداوند در این باره می فرماید : فبما رحمة من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین؛ (آل عمران/159) به ( برکت ) رحمت الهی، در برابر آنان [ = مردم ] نرم ( و مهربان ) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده می‌شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب و در کارها، با آنان مشورت کن اما هنگامی که تصمیم گرفتی، ( قاطع باش و ) بر خدا توکل کن زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.

پیامبر نه تنها به این دستور عمل می کرد بلکه به دیگران نیز دستور می داد چنین باشند. به عنوان نمونه وقتى ‏پیامبر(ص)، امیر مومنان(ع) و معاذ را براى تبلیغ به یمن‏روانه مى‏سازد مى‏فرماید: «انطلقا فبشرا ولا تنفرا و یسرا ولا تعسرا. إنه قد أنزل علی ( یا أیها النبی إنا أرسلناک شاهدا ومبشرا و نذیرا»(تفسیر قرطبی،ج 14،ص 201) مردم را مژده و بشارت دهید و آن‏ها را از خود مرانید، بر آن‏هاسهل و آسان بگیرید نه سخت و دشوار. زیرا این آیه بر من نازل شده که (همانا تو را گواه- بر اعمال مردمان- و مژده‏دهنده و بیم‏کننده فرستادیم.

ابراز دلسوزی

پیامبر اعظم، نه تنها نسبت به مردم از هیچ خیر خواهی و دلسوزی پرهیز نمی کرد بلکه این خیرخواهی و دلسوزی خودش را به اشکال مختلف برای مردم ابراز می کرد.از این رو تنها دوستان بلکه دشمنان با انصاف نیز به خیر خواهی آن حضرت معترفند.

تواضع و فروتنی

از اصلی ترین شرایط تبلیغ و مبلغ موفق فروتنی و تواضع است. انسان متکبر و خودخواه نمی تواند به خوبی از عهده تبیین و تبلیغ آن چه بدان موظف است برآید خداوند در اولین دستور براى آشکار کردن دعوت به پیامبر(ص) مى‏فرماید: «و انذر عشیرتک الاقربین و اخفض جناحک لمن اتبعک من‏ المؤمنین» (شعراء/8)نخست ‏خویشاوندان نزدیک را انذار کن، آن‏گاه پر و بال رحمت رابر تمام پیروان با ایمانت‏به تواضع بگستران.

وسعت روحی

سعه صدر نیز از شرایط لازم مبلغ موفق است. ویکی از ویژگیهای رسول اعظم که وی را در امر تبلیغ بسیار موفق کرده بود، شرح صدر آن حضرت بود.

منظور از شرح صدر گسترش آن به وسیله نور الهى و سکینه و آرامش خداداد مى‏باشد. توسعه دادن به روح و فکر پیامبر می تواند مفهوم وسیعى داشته باشد که هم وسعت علمى پیامبر را از طریق وحى و رسالت شامل گردد و هم بسط و گسترش تحمل و استقامت او در برابر لجاجتها و کارشکنیهاى دشمنان و مخالفان.

توجه به مقتضای حال

مبلغ موفق کسی است که به مقتضای حال شنوندگان مطالب خودش را بیان کند، مردم به چند دسته تقسیم می شوند عده ای با براهین عقلی و مسائل آن آشنا بوده و ذهنی عقلانی دارند و به اصطلاح " اهل منطق و استدلال" هستند و عده دیگر که غالب مردم هستند به عاطفه بیش از عقل توجه دارند و با اندرز که بیشتر جنبه عاطفی دارد و با تحریک عواطف آنان می توان توده‌های عظیم مردم را به طرف حق متوجه ساخت و دسته سوم افرادی هستند که سوالات و شبهاتی در ذهن آنها وجود دارد که مبلغ موفق باید ابتدا آن سوالات و شبهات را پاسخ دهد تا آمادگی برای پذیرش حق پیدا کنند. یا اگر دشمنی قصد حمله به بنیانهای فکری و فرهنگی مسلمانان را داشت مبلغ موظف است با دفاع منطقی و دقیق و صحیح سره را از ناسره باز شناساند.

شناخت روشهای تبلیغی دشمن

مبلغ موفق کسی است که دشمن و راهکارهای او را بشناسد و در مواقع لازم بتواند از نقاط ضعف دشمن استفاده کرده و با ابزارها و روشهای دشمن مقابله کند. پیامبر اعظم، با شناخت دقیق دشمن و روشهای تبلیغی آنان، در بسیاری از موارد، قبل از آن که آنان روشهای خود را به کار گیرند، با آنام مقابله می کرد. در موارد زیادی نیز عکس العمل پیامبر، با توجه به محتوا و روشهای تبلیغی دشمنان بود. به عنوان نمونه، وقتی آیه فاصدع بما تؤمر.... نازل شد و پیامبر دعوتش را علنی کرد دشمنان آن حضرت ابتدا به روشهای مختلف حضرت را تهدید کرده و دربسیاری از موارد آزردند ولی وقتی این حربه ها کارگر نیفتاد به تطمیع آن حضرت روی آوردند که پیشنهادهای مالی چشم گیر، پیشنهاد ازدواج با زیباترین زنان عرب و.... از جمله آنان بود. ولی پیامبر (ص) در پاسخ آنان فرمود اگر خورشید در دست راست من قرار داده شود و ماه در دست چپ من، هرگز سخن خود را ترک نمی‌کنم.

مزد خدایی

یکی دیگر از اصولی که در تبلیغ همه پیامبران از جمله نبی اعظم رعایت می شد، عدم درخواست مزد برای تبلیغ بود. دراین بین ممکن است مردم، به مبلغ هدیه ای بدهند او نیز آن را بپذیرد ولی نباید از مردم درخواست مزد کند. مبلغی که برای تبلیغ از مردم درخواست مزد و پاداش کند، ممکن است از زمرة افرادی شود که در روایات تحت عنوان " المستآکل بعلمه " از آنان یاد شده است. این، نه بدان معنی است که مخارج مبلغ دینی نباید تأمین شود و هیچ مؤسسه و ارگانی وجود نداشته باشد که ‌این بزرگواران را از لحاظ مالی تأمین کند؛ بلکه مقصود این است که روحانی و کسی که بر منبرنشسته است، کارش را برای این انجام ندهد که از مخاطبان مزدی ستاند. او نباید به خاطر اینکه مردم قدر او را نمی‌دانند، دانش خود را پنهان کند یا از تبلیغ سر باز زند. در غیر این صورت مصداق فرمودة امام سجّاد(علیه السلام) خواهد شد که: «هرکس دانشى را از کسى پنهان بدارد یا بر آن به عنوان پاداش مزد گیرد هرگز آن دانش به وى سودى نرساند.». (میزان الحکمة، ج،3 ص2077)

1393/10/17 چهارشنبه

آدرس اینترنتی